Wellcome
Liêu trai chí dị
Tập 3: Thư sinh
họ Điệp
Miền
Hoài Hương có chàng thư sinh họ Diệp, không rõ cả tên và tự. Văn chương
từ phú trội nhất đương thời, nhưng đến đâu cũng lận đận, long đong khốn
khổ mãi trong trường công danh.
Gặp lúc ông Ðinh
Thừa Hạc, người Ðông Quan, đến làm quan ở ấp ấy, xem văn chương của
chàng, cho là kỳ tài, bèn mời đến đàm đạo.
Ông
rất bằng lòng, cho chàng đến ở trong dinh thự, cơm nước đèn sách, cấp
cho đầy đủ, thỉnh thoảng lại gửi tiền thóc về giúp đỡ gia quyến nữa.
Ðến
kỳ sơ thí, ông hết sức tán dương văn tài của chàng trước mặt quan học
sử, rồi đó chàng đỗ đầu hàng xứ.
Ông
trông mong vào chàng rất tha thiết; sau khi vào trường thi Hương, cho
lấy văn của chàng để xem và đọc vừa gõ bàn đánh nhịp, ngợi khen không
ngớt.
Ngờ
đâu thời vận neo người, văn chương ghen mệnh, bảng đã treo, lại hỏng
tuột.
Chàng
trở về, choáng váng tê mê, trong lòng lại thẹn là mình đã phụ người tri
kỷ, thân hình gầy ruộc như bộ xương còn đứng, người ngây ra như khúc gỗ.
Ông
nghe tin, cho mời đến an ủi.
Chàng
rơi lụy dầm dề.
Ông
rất thương tình, hẹn đến khi nào mãn kỳ khảo tích về kinh thì đem chàng
cùng đi.
Chàng
rất cảm kích cáo từ ra về , từ đấy đóng cửa không đi đâu nữa.
Chẳng bao lâu
chàng lâm bệnh, ông luôn luôn hỏi thăm và đưa quà, nhưng
thuốc uống đã trăm thang mà vẫn không công hiệu. Vừa lúc ấy ông lại có
điều xúc phạm đến quan trên, bị cất chức, sắp về nhà, viết thư cho
chàng, đại lược nói rằng: "Tôi nay mai về Ðông, mà sở dĩ còn chần chừ
chưa đi ngay, là chỉ vì muốn chờ túc hạ đi đó thôi. Túc hạ đến buổi
sáng, thì buổi chiều là tôi khởi hành..."
Thư
đưa đến bên giường nằm, chàng cầm xem khóc sụt sùi, rồi nhắn sứ giả về
nói là đang bị bệnh nặng, khó bình phục ngay được, xin cứ đi trước.
Sứ
giả về bẩm, ông không nỡ đi, ráng ở lại chờ.
Qua
mấy hôm, người canh cổng báo có chàng họ Diệp đến, ông mừng quá, ra đón
mà hỏi han.
Chàng
nói:
- Vì cái bệnh của
thân hèn để đại nhân phải chờ đợi lâu, lòng này thật
áy náy không yên. Nay, may đã có thể ráng theo kịp dấu giày chân ngựa.
Ông bèn gói buộc
hành trang lại, để dậy sớm ra đi.
Chẳng mấy ngày đã
về đến làng, ông cho con thụ giáo với chàng, đêm ngày
ở liền bên cạnh.
Cậu
con tên là Tái Xương lúc bấy giờ mới mười sáu tuổi, chưa biết làm văn
chương nhưng thông minh lắm, phàm văn bài cử nghiệp, xem qua hai ba lần
thì không quên nữa. ở được một năm, cậu đã hạ bút thành văn, nhờ có
thêm thế lực của ông, bèn được nhận vào nhà học của huyện.
Chàng
bàn chép lại những bài văn cử nghiệp đã làm lúc bình thời đem hết cho
công tử học.
Vào
trường thi, bảy đầu đề không sai đề nào, công tử liền đậu á khôi.
Một hôm ông bảo
chàng rằng:
- Túc hạ chỉ vứt
ra một mối tơ thừa mà cũng đủ làm cho thằng trẻ nên
đanh, nhưng còn quả chuông vàng kia cứ bị bỏ rơi mãi thì làm thế nào?
Chàng nói:
- Ðiều đó e rằng
có mệnh. Tôi mượn cái phúc trạch của đại nhân để hà
hơi cho văn chương, khiến người thiên hạ biết rằng nửa đời luân lạc
không phải vì kém tài đánh trận, như thế là thỏa nguyện rồi. Vả chăng
kẻ sĩ mà được một người biết, đã đủ không ân hận nữa, cần gì phải đỗ
đạt mới đắc chí?
Ông thấy chàng xa
nhà đã lâu, sợ nhỡ mất kỳ sát hạch năm, khuyên chàng
nên về thăm nhà. Chàng rầu rĩ không vui. Ông cũng không nỡ ép, bèn dặn
công tử khi đến kinh đô thì nạp thóc hộ chàng, công tử lại giật giải
Nam Cung được bổ chức Chủ sự trong bộ, đem chàng vào Giám sớm tối gần
nhau.
Qua một năm, chàng
vào trường thi Hương ở kinh, đỗ Cử nhân.
Vừa
lúc ông được bổ đi coi thi ở Hà Nam bàn nhân tiện nói với chàng rằng:
- Chuyến đi này
không xa quê hương tiên sinh là mấy. Nay hãy nhẹ bước
đường mây, tiên sinh cũng nên một phen về làng cho được khoái chí.
Chàng cũng mừng.
Rồi chọn ngày tốt lên đường.
Ðến
địa giới Hoài Dương, công tử cho người và ngựa đưa chàng về.
Ðến
nhà thấy cổng ngõ tiêu điều, chàng chạnh lòng buồn bã lững thững đi vào
sân.
Người
vợ cầm nong nia đi ra, thấy chàng thì vứt xuống sợ hãi bỏ chạy.
Chàng
rẫu rĩ mà nói:
- Ta bây giờ đã
nên danh phận rồi. Mới ba bốn năm không thấy mặt, sao
bông như không quen biết nhau vậy?
Người vợ đứng xa
mà bảo rằng:
- Chàng chết đã
lâu, còn nói nên danh nên phận gì nữa?
Sở
dĩ còn để mãi linh cữu trong nhà, là vì nhà nghèo con bé đó mà thôi!
Nay thằng cả đã khôn lớn, cũng đang tìm một ngôi đất để đưa chàng ra.
Chớ nên hiện về làm gở để quấy người sống.
Chàng nghe nói thì
bùi ngùi rũ rượi, bàn lững thững đi vào trong nhà,
thấy linh cữu rành rành, liền ngã ra giữa đất mà biến mất.
Người
vợ kinh hãi nhìn xuống thấy áo mũ giày tất bỏ đấy, như cái xác lột.
Nàng mũi lòng quá, ôm xống áo khóc lóc. Người con đi học về, thấy một
cỗ xe ngựa buộc ở trước thì dò hỏi xem ở đâu đến, rồi kinh hãi chạy về
báo với mẹ.
Mẹ
gạt nước mắt kể lại chuyện vừa xảy ra. Lại hỏi kỹ những người theo hầu
mới biết rõ đầu đuôi.
Người theo hầu trở
về, công tử nghe tin nước mắt rơi ướt cả ngực, lập
tức lên xe, đến tận nhà mà khóc, rồi bỏ tiền lo liệu việc tang, chôn
cất theo lệ hiếu liêm.
Lại
chu cấp rất hậu cho đứa con, mời thầy về dạy và gửi gắm cho quan học
sứ, hơn một năm sau được vào nhà học phán.
